گز چیست؟

گز چیست؟

گز چيست ؟

این واژه معانی گوناگونی دارد اما مشهورترین آن نام درختچه ایست که در حدود 30گونه آن شناخته شده است . درعربی آن را "طرفا" و درهندی "چهاو" گویند. معروفترین گونه این درختچه ،گزانگبین است که در مناطق کویری و شوره زارهای اطراف اصفهان وخوانسار وبرخی مناطق چهارمحال و بختیاری از جمله کوههای اطراف بلداجی به فراوانی می روید و ازآن ماده شیرین ومطبوعی به نام "انگبین" بدست می آید که در گزسازی استفاده می شود. دراصطلاح امروزی ،گز نام یکی از شیرینی های معروفی است که ازترکیب چند ماده که مهمترین آنها انگبین است ، ساخته میشود .

--------------------------------

انگبين :

انگبين‏ها شهدي هستند كه حشراتي پس از مكيدن شيره‏ي پرورده گياهان آن‏هارا مي‏سازند . اسرار ساختمان انگبين‏ها هنوز بر دانشمندان كشف نشده ، و با پيشرفت علم هنوز در پرده‏ي ابهام باقي مانده است . همينقدر مي‏دانند كه اين حشرات پس از مكيدن شيره پرورده‏ي گياه آنرا به كيسه‏اي كه در بدن خود دارند مي‏برند و در آن‏جا تبديل به شربتي شيرين مي‏نمايند كه اين شربت پس از خارج شدن از بدن آنها منعقد شده و به صورت عسل يا انگبين در مي‏آيد. ساختن مواد قندي بوسيله اين موجودات مخالف با اصول شناخته شده‏ي زيست‏شناسي است، زيرا توليد مواد قندي در طبيعت بر عهده‏ي گياهان قرار دارد كه سبزينه‏اي آنها در اثر تابش نور آفتاب، گاز كربن هوا را گرفته و تبديل به قند مي‏نمايند. ساختن مواد قندي بوسيله حشرات مغاير اصول طبيعت بوده، چگونگي آن معلوم نيست . حشراتي كه توليد انگبين مي كنند سه دسته اند :

دسته اول همان زنبورهاي عسل هستند كه چندين نژاد به رنگ‏هاي گوناگون دارند و انگبين آنها عسل ناميده مي‏شود. به اين دسته از حشرات در عربي نحل و در فارسي زنبور عسل ، منج و منگ مي‏گويند.

دسته دوم نحل‏هاي كوچكي هستند به اندازه پشه، كه ما با اجازه خوانندگان آنها را منجك مي‏ناميم. مهمترين اينها، پشه گز و پشه‏ون مي‏باشد كه اولي گز انگبين را مي‏سازد و ديگري ون انگبين توليد مي‏كند.

دسته سوم منج‏ها ، موجودات بسيار ريزي هستند كه با چشم غيرمسلح ديده نمي‏شود و آن‏ها را    «ميكرو منج» ناميده اند.



ترنجبين :

در اصل ترانگبين مي باشد ولي اعراب آنرا ترنجبين مي نامند و در اروپا مان ايران گويند . اين ماده از خارشتر گرفته مي شود كه در اكثر نقاط ايران مي رويد  ولي در همه جا ترنجبين نمي دهد . چون منجك در همه جا وجود ندارد . اين ماده علاوه بر خواص طبي و دارويي ، براي شيرين تر كردن داروها به مراتب بهتر از قند است.

گز علفي :

از انگبين هاي غذائي است كه از نوعي بلوط به نام بلوط گز بدست مي آيد . اين ماده علاوه بر مصارف داروئي در تهيه نوعي شيريني به نام باسلق نيز مورد استفاده قرار ميگيرد . اين گياه از نظر منافع طبي همانند گز انگبين بوده با اين تفاوت كه صمغ و لعاب بيشتري دارد .

F:Other GalleryGazgaz-big-(72-dpi).jpg

گزانگبين :

همانند گز علفي از انگبين هاي غذائي بوده كه داراي ارزش داروئي بسيار زيادي است .(سرشار از ويتامين ، فلزات گياهي ، بسيار شفابخش و ...) اين گياه از انگبين هاي مخصوص ايران بوده  و در جاهاي ديگر تاكنون به عمل نيامده است . اين گياه كه به عربي به آن طرفا - طرفة المن واتل گويند، درختچه‏اي است زيبا كه در بيشتر نقاط ايران و چند كشور ديگر مي‏رويد، ولي چون در آن نواحي پشه گز وجود ندارد، تنها در خوانسار توليد گزانگبين مي‏كند .  پشه گزها نحل‏هاي كوچكي هستند كه در برگهاي و ساقه‏هاي گون گز خانه مي‏سازند و از شيره‏ي پرورده‏ي اين گياه تغذيه مي‏كنند و از آن شهد مي‏سازند . پس براي بدست آوردن انگبين دو عامل ضرورت دارد ، يكي منج مناسب و ديگري درخت مخصوص آن ، در اصفهان با ان شيريني مخصوصي به نام گز مي سازند . مواد اولیه این شیرینی مطبوع و مشهور که گزانگبین باشد، در اطراف این شهر به عمل می‌آید. در اواخر تابستان محصول این درخت آماده برداشت می‌شود و دانه‌های برّاق و زرد رنگی مثل دانة ارزن از ساقه‌های این درخت بیرون می‌زند. در این هنگام صاحبان درختان گز باید محصول را، قبل از اینکه ریزش بارانهای پاییزی شروع شود ، برداشت کنند.  جهت برداشت محصول ، پوست دباغی شدة گوسفند را – که تمیز و سفید می‌باشد و به آن دواله می‌گویند – زیر درختچه پهن می‌کنند سپس با چوب سر کجی که به همین منظور تهیه شده و آن را دگنک می‌نامند، به تنة درخت ضربه می‌زنند تا دانه‌های ارزن مانند، از بدنة درخت جدا شده و داخل دواله بریزد. این گزها ناخالص و با برگ و مواد دیگر مخلوط است که برای تمیزکردن آن از غربال آهنی که به همین منظور ساخته شده استفاده می‌شود و آن مواد ناخالص را غربال می‌کنند تا دانه‌های گز از سوراخهای غربال عبور کرده و مواد اضافی در غربال باقی بماند. در طول سال بالغ بر ده مرتبه این کار تکرار می‌شود که هر چه بیشتر تکرار شود ، نوع محصول بعدی نامرغوبتر می‌گردد و محصول بار اول به صورت گل و از همه مرغوب‌تر است. مواد اضافی که در غربال باقی می‌ماند هم، مصارف مختلف دارد. از جملة آن مواد، گز علفی است که در پزشکی استفاده می‌شود. اما دانه‌های گز اصلی که در کیسه‌ها جمع‌آوری می‌شود بسیار گرانبها و مادة اصلی به شمار می‌آید. چنانچه قبل از برداشت محصول بارندگی شود ، از مرغوبیت گز خواهد کاست و اگر تعداد بارش بارانها زیاد باشد در آن سال، محصول قابل استفاده نمی‌باشد. برای تهیه گز مرغوب نیمی از مواد مصرفی ، دانه‌های گز گیاهی و نیمی دیگر شکر و مغز پسته و یا بادام و مواد دیگر استفاده می‌شود. گاهی هم بنا به سفارش متنفذین ماده‌ای به نام شیر خشت به گز اضافه می‌شود و حتی به جای آب خالص در آن آب هندوانه می‌ريختند. این نوع گز سفارشی و مخصوص بوده که برای پادشاهان و رؤسای ممالک دیگر به عنوان سوغات فرستاده می‌شده و در بازار یافت نمی‌شد. اما گز بسیار مرغوب به علت کمبود و گرانی ماده اولیه ، کمتر تهیه می شود . نوع دیگر گز که در جعبه‌های کوچک فلزی به فروش می‌رسد، گز انگشت پیچ است که در آن از مغز پسته و بادام استفاده نمی‌کنند تا سالخوردگان به راحتی آن را تناول نمایند.

نظرات بازدیدکنندگان